Opinie - mieszkańcy

Ogólnopolska Narada o Lasach

Zagrożenia i ryzyka dla procesu

Kazimierz Rykowski

Stanowisko prof. Rykowskiego na Ogólnopolskiej Naradzie o Lasach w ramach stolika nr. 5 poświęconego identyfikacji ryzyk, jakie mogę się pojawić w toku reformy (czerwiec 2024)

Prace nad realizacją zobowiązania rządu do ustawienia ochrony ścisłej na 20% powierzchni lasów państwowych, co było polityczną decyzją w kampanii wyborczej ówczesnej opozycji, oraz prace nad wdrożeniem wyroku TSUE o zaskarżaniu Planów Urządzenia Lasów, toczą się, moim zdaniem, w sposób stwarzający ryzyko nie osiągnięcia głównego celu jakim powinna być naprawa polskiego leśnictwa i zreformowanie organizacji zarządzającej PGL LP.

Na zakres prac, organizację, przyjęty styl i zakres aktorów biorących udział, oddziałuje presja czasu i niepełne przygotowanie dokumentacyjne i merytoryczne. Prace podjęto jednocześnie i niezależnie na wielu frontach, przez różne instytucje (Ministerstwo, Sejm, Lasy Państwowe, Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej SGGW), nie respektując parytetów, mających gwarantować zasadę równości uczestnictwa (partycypacji) i przeciwdziałać marginalizacji jakichkolwiek organizacji zawodowych, gospodarczych, społecznych czy innych, pozarządowych. Być może zadania w postaci: (1) wyznaczenia 20% lasów do ścisłej ochrony, oraz (2) kolejnej nowelizacji ustawy o lasach, umożliwiającej wykonanie wyroku TSUE, zostaną zrealizowane, ale stracimy „momentum" do zreformowania gospodarki leśnej i naprawy Lasów Państwowych (PGLLP). Zmarnujemy wzbudzony potencjał.

Istotą problemu nie jest szczegółowy, ten czy inny zapis czy paragraf, lecz charakter, zasady, fundamenty, jeśli kto woli – paradygmat i filozofia leśnictwa. Mimo licznych deklaracji, również wprowadzania regulacji dotyczących tzw. ekologizacji, gospodarka leśna w Polsce pozostała w swym głównym nurcie gospodarką drzewostanową, jeśli kto woli – surowcową. Na poziomie operacyjnym, wg obowiązujących dokumentów techniczno-gospodarczych, zasad i instrukcji, gospodarka leśna zajmuje się drzewostanem, nie lasem, i nie jest, jak się podaje, gospodarką wielofunkcyjną.

Nadszedł czas głębokich przewartościowań w sposobie myślenia. Kluczem do konstruktywnych i trwałych zmian, oraz rzeczywistej reformy gospodarki leśnej jest przestrzenne i czasowe zróżnicowanie leśnictwa stosownie do społecznych oczekiwań, wartości przyrodniczej, do funkcji lasu, fazy rozwoju, znaczenia w krajobrazie i potrzeb gospodarczych kraju. Do pomyślenia jest więc zróżnicowanie na leśnictwo rezerwatowe, ekosystemowe, drzewostanowe, plantacyjne, a każda z tych kategorii powinna dysponować właściwym dla siebie systemem planowania, instrukcją urządzania, zasadami hodowli, systemami ochrony [1].

Rozwiązania uniwersalne są sprzeczne z różnorodnością rzeczywistości przyrodniczej, społecznej, gospodarczej. Będzie to możliwe po uzgodnieniu strategicznego, długookresowego, iteratywnego Narodowego Programu Leśnego, najwyżej usytuowanego w hierarchii dokumentów normujących zarządzenie lasami. To z tego dokumentu powinny wynikać wszystkie inne. Również wydzielanie przyrodniczo i społecznie ważnych lasów. Ze współczesnej relacji człowieka do przyrody powinna wynikać relacja leśnika do lasu. Taki jest dedukcyjny charakter zarządzania zasobami naturalnymi. Załatwianie bieżących spraw odsunie rozstrzygnięcie strategicznych problemów. I to jest ryzyko największe.

Pamiętajmy przy tym, że wprowadzenie do przyrody jakichkolwiek rozwiązań siłą polityczną, skazane jest, wcześniej czy później, na niepowodzenie.

[1] Przykładem nietrafnej dyskusji było posiedzenie Podkomisji Sejmowej ds. implementacji wyroku TSUE o potrzebie zaskarżania PUL (6 maja 2024; http://www.youtube.com/watch?v=3N4sJx1rZuM) , gdzie głównym obszarem kontrowersji stała się zaproponowana kolejna(65-ta?) nowelizacja ustawy o lasach, normująca zatwierdzanie, zawieszanie i odwieszanie, zaskarżanie, coroczne sprawozdawanie do gminy z realizacji PUL, a nawet penalizację za działania bez PUL, ale nie proponująca zmian w mechanizmach i procedurach powstawania PUL, tzn. zmian w Instrukcji Urządzania Lasu, co mogłoby zapobiec wielu konfliktom, a na końcu… uchronić zarządcę lasu przed więzieniem.

Kazimierz Rykowski (ur. 1942) – polski leśnik, pracownik naukowy, profesor doktor habilitowany, publicysta. Specjalizował się w fitopatologii leśnej oraz w zagadnieniach związanych z ochroną środowiska i ekologią lasu, różnorodnością biologiczną, ochroną przyrody, problematyką wpływu zmian klimatycznych na lasy, oraz naturalnymi zakłóceniami rozwoju lasów. Zajmuje się problematyką trwałości i równowagi w zagospodarowaniu ekosystemów leśnych, w tym kryteriami i wskaźnikami zrównoważonego rozwoju i trwałego zagospodarowania, oraz polityką leśną.

Od 1966 pracownik Instytutu Badawczego Leśnictwa. W latach 1986–1990 był kierownikiem Zakładu Fitopatologii Leśnej, a w latach 1992–2008 kierownikiem Zakładu Ekologii Lasu i Łowiectwa. W latach 1991–1998 był zastępcą dyrektora Instytutu do spraw naukowych. Był przewodniczącym Europejskiej Komisji Leśnictwa FAO (1992-1994) oraz członkiem Światowej Komisji Leśnictwa i Trwałego Rozwoju ONZ (WCFSD). Jest członkiem Szwedzkiej Królewskiej Akademii Rolnictwa i Leśnictwa. W latach 1993–1997 był wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Europejskiego Instytutu Leśnego w Joensuu w Finlandii (1993-1997).

Ekspert w sekretariacie Konwencji o Różnorodności Biologicznej (AHTEG CBD), oraz Grupy Ekspertów ARBOR. Autor ponad 200 publikacji naukowych, artykułów, rozpraw oraz książek. Był autorem, koordynatorem i realizatorem wielu programów badawczych („Szast”, „Tuszyma”, w latach 1990–2003 był krajowym koordynatorem procesu paneuropejskiego ochrony lasów (MCPFE). Członek Głównego Komitetu Koordynacyjnego Ministerialnych Konferencji na temat Ochrony Lasów w Europie (MCPFE) oraz kierownik Zespołu Sterującego V Konferencją MCPFE „Warszawską” (2007). Współautor patentu na biologiczną metodę ochrony lasu (PgIBL).

Jest organizatorem i koordynatorem prac nad Narodowym Programem Leśnym.